Tarihe ve Topluma Yön Veren Değişmez Yasalar: Tağyir/Değişim Sünneti

Allah’ın adıyla,

Allah’a hamd, Resûlü’ne salât ve selam olsun.

Es-Selamu Aleykum ve Rahmetullahi ve Berakatuhu,

Yeni yazı serimizde İlahi sünnetler konusuna giriş yapmış ve şöyle demiştik: Yerlerin ve göklerin mülkü/egemenliği Allah’a (cc) aittir. O (cc), kâinata ve içindekilere belli yasalarla hükmeder. Bu yasalara Kur’ân “sünnetullah” der. Şayet bu yasalar kâinat işlerini düzenleyen fizik, kimya vb. yasalar ise bunlara tabiat yasaları denir. Tarihin akışını belirleyen insana ve topluma dair yasalar ise bunlara toplumsal/içtimai yasa denir. İnsan hayatına yön veren yasalara ise şer’i yasalar denir. İçtimai/Toplumsal yasalar; tarihin akışı, toplumların yükseliş ve çöküşleri, hak ile bâtıl arasındaki mücadelenin seyri gibi hadiseler bu yasalar çerçevesinde cereyan eder.

Daha önceki yazılarımızda Tedâfu ve Tedavül yasalarını işlemiştik. Bu yazımızda ise yine Kur’ân’ın açıkça işaret ettiği toplumsal yasaların en önemlilerinden biri olan, “tağyir/değişim yasası”nı ele alacağız. Çaba bizden, başarı Allah’tandır (cc).

Tağyir/Değişim Yasası Nedir?

Birey ve toplumun ıslahı ve Allah’a (cc) yakınlaşması için en önemli mesele değişimdir. Zira kulluk, zandan yakinî imana, tağuta kulluktan Allah’a (cc) kulluğa, hevaya tabi olmaktan Resûl’e ittibaya, fücurdan takvaya, gafletten zikre, kötü ahlaktan güzel ahlaka… doğru bir değişim ve dönüşümle gerçekleşen kesintisiz bir yürüyüştür. Allah’a (cc) dönük bu yürüyüşte her adım, bir yandan insanı O’na yakınlaştırırken diğer yandan kulun günden güne daha iyiye dönüşmesini sağlar.

Kur’ân’da Değişim Yasası

Kur’ân bireysel ve toplumsal değişim yasasına iki ayrı ayette işaret eder. Ayetlerden biri Enfâl, diğeri Ra’d Suresi’ndedir:

ذٰلِكَ بِاَنَّ اللّٰهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّرًا نِعْمَةً اَنْعَمَهَا عَلٰى قَوْمٍ حَتّٰى يُغَيِّرُوا مَا بِاَنْفُسِهِمْۙ وَاَنَّ اللّٰهَ سَم۪يعٌ عَل۪يمٌۙ

“Bu, şundandır: Allah, bir topluma verdiği nimeti, onlar kendilerinde olanı değiştirmedikçe değiştirecek değildir. Şüphesiz ki Allah, (işiten ve dualara icabet eden) Semî’ ve (her şeyi bilen) Alîm’dir.”[1]

لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِه۪ يَحْفَظُونَهُ مِنْ اَمْرِ اللّٰهِۜ اِنَّ اللّٰهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتّٰى يُغَيِّرُوا مَا بِاَنْفُسِهِمْۜ وَاِذَٓا اَرَادَ اللّٰهُ بِقَوْمٍ سُٓوءًا فَلَا مَرَدَّ لَهُۚ وَمَا لَهُمْ مِنْ دُونِه۪ مِنْ وَالٍ

“(İnsanın) önünde ve arkasında, Allah’ın emriyle onu koruyup gözeten (melekler) vardır. Şüphesiz ki bir toplum kendinde olanı değiştirmedikçe Allah, onların durumunu değiştirmez. Allah bir topluluk için kötülük diledi mi onun geri çevrilmesine imkân yoktur. Onların (Allah’ın) dışında bir koruyanı/idare edeni de yoktur.”[2]

Ayetlerin Genel Anlamı

Bir toplum, kendi iç dünyasını; yani inanç, ahlak ve niyetlerini değiştirmedikçe Allah da (cc) onlara lütfettiği durumu değiştirmez. Bu yasa, hem yükselişin hem de çöküşün anahtarını sunar. Allah (cc), bir topluma lütfettiği refahı, huzuru ve manevi iklimi durup dururken ellerinden almaz. Ne zaman ki bir toplum şükrü nankörlüğe, itaati isyana ve imanı inkâra feda eder; işte o vakit İlahi nimetler de yerini hüsrana bırakır. Bu durum, Allah’ın adalet ve hikmetinin bir tecellisidir; zira O (cc), kullarına ancak kendi yöneliş ve tercihlerine göre muamele eder. O’na yönelenlere yönelir, O’ndan yüz çevirenlerden yüz çevirir.

Ancak bu değişim yasası sadece bir uyarı değil, aynı zamanda büyük bir müjdedir. Eğer bir topluluk, içinde bulunduğu bedbahtlıktan, sıkıntıdan ve manevi buhrandan kurtulmak isterse izlemesi gereken yol değişim yasasına uymak, İlahi yardımı celbedecek değişim ve ıslah sürecini başlatmaktır. Kullar nefislerindeki günah hâlini terk edip istikamete yöneldiklerinde Allah da onların şerrini hayra, kederini sevince ve darlığını geniş bir rahmete dönüştürür. Şükür artırıldıkça nimet hem bâki kalır hem de ziyadeleşir. Unutulmamalıdır ki, tarihin tozlu sayfalarında yok olup giden ümmetlerin asıl yıkılış sebebi, dış güçler veya fiziksel yetersizlikler değil, kendi nefislerindeki güzelliği bozmalarıdır. Onlar nefislerinde olanı bozunca Allah da (cc) onlara verdiği maddi ve manevi nimetleri onlardan almıştır.

Ayetlerden Çıkarabileceğimiz Ortak Mesajlar

Ayetler, değişim sünnetine ışık tutan birbiriyle bağlantılı hükümler ihtiva eder:

Birinci kısım şu hükümle başlar:

“(İnsanın) önünde ve arkasında, Allah’ın emriyle onu koruyup gözeten (melekler) vardır.”

Bu giriş, insanın başıboş bırakılmadığını, sürekli bir İlahi gözetim ve koruma altında olduğunu hatırlatır. İnsanın bu izlenme ve korunma hâli, ona hem bir güven duygusu verir hem de ağır bir sorumluluk yükler. İlahi korumanın varlığı, ferdin kendi iç dünyasında başlatacağı o büyük dönüşümü destekleyen manevi bir zemindir; fakat bu korumanın bereketi, kulun kendi özünü ne yöne doğru değiştirdiğiyle doğrudan ilintilidir. Dolayısıyla meleklerin eşliği, insana şunu söylemiş olur: Allah’ın (cc) senden istediği dönüşümü gerçekleştirmek istersen, O’nun (cc) koruması seninle beraberdir. O’na (cc) atacağın her adımda Allah (cc) seni koruyup gözetecektir.

Meleklerin gözetimi ile toplumsal değişim yasası arasındaki bağı şu şekilde açıklayabiliriz:

Meleklerin tuttuğu kayıtlar, Allah’ın bir toplum hakkında vereceği değişim (hayırdan şerre veya şerden hayra) hükmünün sebebi niteliğindedir. Toplumun veya bireyin iç dünyasında (nefsinde) meydana gelen her niyet kayması meleklerce tescil edildiğinde İlahi değişim yasası (Sünnetullah) işlemeye başlar. Eğer bireyler, her ân kayıt altında oldukları bilinciyle zihniyetlerini ve ahlaklarını güzelleştirirlerse bu içsel uyanış toplumsal ıslah ve hidayetin kapısını aralar. Meleklerin her ân şahitlik ettiği bir sistemde, insanın hatayı tarihe, topluma veya herhangi bir haricî sebebe yıkma lüksü yoktur. Suçu başkasına atmak, insanı ânlık olarak rahatlatsa da değişimin gerçek failinin kendi nefsimiz olduğu gerçeğini değiştirmez.

İkinci kısmı değişim yasasına işaret eden şu hükümle devam eder:

“Şüphesiz ki bir toplum kendinde olanı değiştirmedikçe Allah, onların durumunu değiştirmez.”

“Allah, bir topluma verdiği nimeti, onlar kendilerinde olanı değiştirmedikçe değiştirecek değildir.”

Abdullah ibni Abbâs’tan (ra) şöyle rivayet edilmiştir:

“Allah, bir toplumun sahip olduğu nimeti, onlar günah işlemeye başlayıncaya kadar değiştirmez. Onlar günah işlediklerinde ise Allah nimetleri üzerlerinden kaldırır.”[3]

Katâde’ten (rh) şöyle rivayet edilmiştir:

“Değişim insanlardan gelir, kolaylaştırmak ise Allah’tandır. Öyleyse Allah’ın size verdiği nimetleri (kötü amellerle) değiştirmeyin.”[4]

Ayetin ikinci kısmı şunu gösterir: Bireyin ya da toplumun hayatındaki değişim ister yükseliş ister düşüş olsun, Allah’ın izniyle gerçekleşir; fakat bu keyfî değil, sünnetullah çerçevesinde işler. İnsan kendinde olanı değiştirdiğinde İlahi muamele de değişir. Nefiste başlayan ıslah, İlahi yardımın kapısını açar; hayra yönelen adımlar bereketlenir, iman ve salih amel kalpte kök salar. Buna karşılık şirk ve isyan tercih edildiğinde yardım çekilir, insan nefsiyle baş başa kalır ve sahip olduğu nimetler birer birer elinden alınır.

Ayet, değişim yasasının yalnızca toplumlara değil, bireylere de şamil olduğunu gösterir. Nitekim dilci ve müfessir Nehhâs, Ra’d Suresi’nin 11. ayetini açıklarken iki temel yoruma işaret eder. Birinci yoruma göre Allah (cc), bir kimseye başlangıçta lütfettiği nimet ve ikramı, o kişi kendi iç dünyasını bozup cezayı hak etmedikçe elinden almaz. Yani nimet, ancak nefiste başlayan bozulmanın ardından değişir. İkinci yoruma göre ise Yüce Allah, salih müminlerden oluşan bir topluluğu, onlar kendilerini bozacak ameller işlemedikçe “kâfir” veya “fâsık” diye isimlendirerek durumlarını değiştirmez; nefislerindeki istikameti terk etmedikleri sürece onlar hakkında zillet hükmü vermez.[5] Bu iki yorum da göstermektedir ki âlimler ayette zikredilen değişim yasasını yalnızca toplumsal bir sünnet olarak değil, aynı zamanda her bir ferdin hayatında işleyen bireysel bir ilke olarak da kabul etmişlerdir.

İlgili ayetteki en kritik vurgu, değişimin ancak “مَا بِاَنْفُسِهِمْ/ma bi enfusihim”, yani nefislerde olanın değiştirilmesiyle mümkün olduğudur. Peki, insanın nefsinde ne vardır? Nefis; inançların, düşüncelerin, duyguların, fıtri özelliklerin, yani iyiliğe (takva) ve kötülüğe (fücur) olan meylin merkezidir. Gerçek bir değişim; nefisteki batıl inançların yerini sahih imana, korku ve kaygıların yerini tevekküle, bâtıla duyulan sevginin yerini ise hakka duyulan muhabbete bırakmasıyla başlar. Dolayısıyla bir bireyi veya toplumu dönüştürmek istiyorsak öncelikle inanç dünyasını, ardından şeytani etkilerle sapan duygularını ve nefisteki aşırılıkları düzeltmemiz gerekir. Kuşkusuz tüm bu dönüşüm süreci; Kur’ân, sahih sünnet ve vahyin rehberliğinde yürütülmelidir.

Bireysel veya toplumsal dönüşümün temelinde önce yanlış olanın tespit edilmesi, ardından onun doğru olanla yer değiştirmesi ve tüm bu sürecin vahyin rehberliğinde yürütülmesi yatar. Kuşkusuz bu dönüşüm; uzun soluklu bir terbiye ve eğitim sürecini, bu sürecin hayat bulacağı uygun bir sosyal zemini (İslam toplumu veya cemaati) zorunlu kılar. Zira eğiten bir rehber, eğitime gönüllü bir birey ve destekleyici bir toplumsal iklim olmadan gerçek bir değişimin yaşanması mümkün değildir.

Bir misalle meseleyi daha somut hâle getirelim: İbni Teymiyye (rh), İslam ümmetinin izzet ve temkin döneminden sonra Tatarlar karşısında ağır bir yenilgiye sürüklendiği günlere de ardından yeniden toparlanıp zafer elde ettiği sürece de şahitlik etmiş bir âlimdir. O, ümmetin önce izzetten zillete, ardından zillet hâlinden tekrar izzete yönelişini; tağyir sünnetinin tarih sahnesindeki açık bir tecellisi olarak değerlendirir ve bu dönüşümün sebeplerini ümmetin kendi iç dünyasında yaşadığı değişimle açıklar:

“Geçtiğimiz yıl Müslimlerin uğradığı bozgun; niyetlerin bozulması, övünme (fahir), kibir, zulüm, fuhşiyat, Kitap ve Sünnet’in hükmünden yüz çevirme, Allah’ın farzlarını korumayı terk etme ve Anadolu (Rum) ile Cezire topraklarındaki pek çok Müslim’e karşı yapılan haksızlıklar (bağy) gibi apaçık günahlar ve hatalar yüzündendi…

Bundan sonra biz, insanlara dini yalnızca Allah’a has kılmalarını (ihlas) ve sadece O’ndan yardım istemelerini emretmeye başladık. Onlara ne yakın bir meleke ne de gönderilmiş bir peygambere değil, sadece Allah’a iltica etmelerini söyledik. Nitekim Bedir Günü Allah (cc) şöyle buyurmuştu: ‘Siz Rabbinizden yardım diliyordunuz, O da size karşılık vermişti…’[6] Rivayet edilir ki Bedir günü Allah Resûlü (sav) şöyle yalvarıyordu: ‘Ya Hayy, ya Kayyum! Senden başka ilah yoktur, rahmetinle yardım dilerim.’ İnsanlar hâllerini ıslah edip Rablerine yönelmede samimiyet gösterdiklerinde, Allah da onlara Tatarların o güne kadar tatmadığı bir mağlubiyeti ve ümmetin uzun zamandır görmediği bir izzeti nasip etti. Bu zafer, kuru bir askerî başarı değildi; tevhidin yeniden tahkik edilmesi ve Resûl’e itaate sıdk ile bağlanılması neticesinde geldi. Zira Allah’ın vaadi haktır: O, elçilerine ve iman edenlere hem dünya hayatında hem de şahitlerin hazır bulunacağı günde mutlaka yardım eder.”[7]

Değişime dair bu İlahi yasa, yalnızca Müslimler için değil, tüm toplumlar için geçerli bir sünnetullahtır. Yüce Allah, toplumsal dönüşüm yasasına işaret ettiği ayette “mâ bi kavmin/ ما بِقَوْمٍ” ifadesini kullanır. Ayetteki “ما”, bazı âlimlere göre ma-ı mevsûfe olup nekire oluşu itibariyle kapsam ifade eder. Bu kullanım, değişimin az veya çok oluşuna bakılmaksızın İlahi yasanın işletileceğine işaret eden bir incelik olarak anlaşılmıştır.[8] Ayrıca ayette geçen “kavm” kelimesi, olumsuz bir bağlamda nekire (belirsiz) olarak kullanılmıştır. Bu dil bilgisel yapı, kuralın hiçbir ayrım gözetmeksizin her türlü topluluk için geçerli olduğunu gösterir. Dolayısıyla ayetin derinlikli anlamı şudur: “Hangi topluluk olursa olsun, sayıca ne kadar az veya çok, dinleri veya meşrepleri ne olursa olsun; bir kavim kendi iç dünyasındakini (inanç, düşünce ve ahlakını) değiştirmeden, Allah da onlardaki durumu değiştirmez.”

Şayet bir insanın hayatındaki nimet, izzet ve güzellikler zamanla elinden çıkıyor ve yerini sıkıntılara bırakıyorsa; o kişinin kendi hâlini ve iç dünyasını derin bir muhasebeden geçirmesi gerekir.

“Bu, şundandır: Allah, bir topluma verdiği nimeti, onlar kendilerinde olanı değiştirmedikçe değiştirecek değildir. Şüphesiz ki Allah, (işiten ve dualara icabet eden) Semî’ ve (her şeyi bilen) Alîm’dir.”[9]

“Hayatında bir huzursuzluk ve sıkıntı hissettiğinde, ya şükretmediğin bir nimeti ya da işlediğin bir hatayı hatırla. Allah’ın cezayı ertelemesine aldanma; İlahi şefkat perdesi her an kalkabilir. Nitekim ayette de belirtildiği gibi: ‘Bir toplum kendi özündekini değiştirmedikçe Allah da onlardaki durumu değiştirmez.’[10]

Tarihe ve çevrene ibretle baktığında göreceksin ki elden giden tüm nimetlerin, yıkılan tüm toplumların temel sebebi İlahi sınırlara başkaldırmak ve isyandır. İlahi nimeti korumanın tek yolu itaat, artırmanın yolu ise şükürdür. İsyan ise nimetin ateşidir; ateşin kuru odunu yakıp tükettiği gibi o da hayatın bereketini yok eder. Dünyanın gidişatını bu gözle izleyen kişi, başka bir söze ihtiyaç duymadan hakikati kavrar.”[11]

Ne var ki insanlar çoğu zaman hayatlarında iyiden kötüye doğru bir değişim yaşadıklarında, meselenin kaynağını kendi nefislerinde aramak yerine suçu dışarıda aramayı tercih ederler. Oysa tağyir sünnetini kavrayan kimse bilir ki değişim önce içeride başlar. İnançta, niyette ve amelde meydana gelen çözülme düzeltilmeden, dış şartların değişmesini beklemek bir aldanıştır. Kişi kendi imanını ve amelini muhasebe etmek yerine sürekli başkalarını suçladığında, aslında nefsine yaptığı zulmü derinleştirir. Çünkü nimetin çekilmesine sebep olan şey zaten onun kendi günahlarıdır. Buna rağmen sorumluluğu başkasına yüklemesi, hatayı büyütmekten başka bir sonuç doğurmaz. Bu tavır sonucu değiştirmediği gibi kişiyi, tevbe edip hâlini ıslah etmekten de uzaklaştırır; üstelik elinde bulunan diğer hayır ve nimetlerin de birer birer yitip gitmesine neden olur.

Şayet bizler kendi hâlimizi bozduğumuz için Allah da üzerimizdeki nimetini değiştirmiş; huzurumuzu kederle, zenginliğimizi fakirlikle, birliğimizi ise tefrikayla tebdil etmişse bize düşen, bozduğumuz her şeyi yeniden ıslah etmektir. Bu süreçte sadece dil ile tevbe etmek yetmez; sözlü tevbenin yanına mutlaka “amelî tevbeyi” de ekleyerek yaşantımızı kökten düzeltmemiz gerekir.

“Yüce Allah haber veriyor ki; bir kuluna lütfettiği nimetleri, o kul kendi nefsindekini değiştirmedikçe asla değiştirmez. Yani kul; Allah’a olan itaatini isyanla, şükrünü nankörlükle, O’nun rızasını kazandıracak amellerini ise gazabını çekecek işlerle değiştirirse (nimet de elinden gider). Kul kendini bu şekilde değiştirdiğinde, Allah da ona yaptıklarına tam bir karşılık (cezâe’n vifâkâ) olmak üzere hâlini değiştirir; zira Rabbin kullarına asla zulmedici değildir. Şayet kul, isyanını tekrar itaatle değiştirirse Allah da ona olan cezasını afiyetle, zilletini (aşağılanmışlık hâlini) ise izzet ve onurla değiştirir.”[12]

Toplumun hâlinin iyiden kötüye dönüşümüne işaret eden Enfâl Suresi’nin 53. ayeti, devamında Firavun kavmi ve benzeri inkârcı kavimleri örnek verir.

“Bu, şundandır: Allah, bir topluma verdiği nimeti, onlar kendilerinde olanı değiştirmedikçe değiştirecek değildir. Şüphesiz ki Allah, (işiten ve dualara icabet eden) Semî’ ve (her şeyi bilen) Alîm’dir. Firavun ailesi ve onlardan önce (yaşamış olanların) durumu gibi… Rabblerinin ayetlerini yalanladılar. Biz de onları günahları nedeniyle helak ettik ve Firavun ailesini boğduk. Onların hepsi zalimdi.”[13]

Enfâl Suresi’nde zikredilen değişim yasası bağlamında Firavun ve diğer inkârcı kavimlerin helâkine dikkat çekilmesi, sadece tarihî bir hatırlatma değildir; toplumların maddi ve manevi akıbetine dair değişmez bir yasayı ortaya koyar. Bu, günümüz ifadesiyle milletlerin yükseliş ve çöküşünün, ilerleyiş ve gerileyişinin İlahi bir ölçüye bağlı olduğunu gösterir. Tarih sahnesi, bir dönem zirveye çıkan; fakat iç dünyalarındaki imani, ahlaki ve zihnî çözülme sebebiyle sarsılıp dağılan medeniyetlerin izleriyle doludur. Teknolojik üstünlük, ekonomik refah ya da askerî güç, bir toplumun maddi ve manevi bekâsı için tek başına yeterli değildir. Asıl belirleyici olan; nefislerde imanın, adaletin, emanet bilincinin ve ehliyet anlayışının korunmasıdır. Çünkü tağyir sünnetine göre dıştaki yükseliş, içteki istikametin devamına bağlıdır; iç çözülme başladığında ise en güçlü yapılar bile ayakta kalamaz.

Maddi ve manevi gerileme, gerçekte bir toplumun sahip olduğu manevi sermayeyi tüketmesiyle başlar. İmanın yerini şirk, adaletin yerini zulüm, ilmin yerini cehalet, liyakatin yerini kayırmacılık, diğerkâmlığın yerini bencillik aldığında; dışarıdan bakıldığında düzen ayakta görünse bile içeride çözülme başlamış demektir. Ayetin işaret ettiği üzere Allah (cc), bir toplumu ancak kendi öz değerlerinden sapıp iç dünyasını bozduğunda değiştirir ve onu helâke sürükleyen süreci başlatır.

Aynı yasa tersinden de işler. Maddi veya manevi bakımdan sarsılmış bir toplumun yeniden dirilişi; yalnızca kadroları değiştirmekle, ekonomik programlar açıklamakla ya da siyasi hamleler yapmakla gerçekleşmez. Asıl dönüşüm, önce imani ve ahlaki ıslahla başlar; dış düzenlemeler ancak bu iç değişimin üzerine bina edildiğinde kalıcı olur. Bu sebeple tağyir sünneti, sadece bireyin nefsini ıslah etmesini değil, toplumların kalkınma ve yeniden tarih sahnesine çıkma yasasını da ifade eder.

Üçüncü kısım, değişim yasasının Allah’ın iradesine bağlı olduğunu gösteren şu hükmü ihtiva eder:

“Allah bir topluluk için kötülük diledi mi onun geri çevrilmesine imkân yoktur. Onların (Allah’ın) dışında bir koruyanı/idare edeni de yoktur.”[14]

Tağyir sünneti bağlamında ayetin üçüncü kısmı, meselenin en sarsıcı yönünü ortaya koyar: Değişim yasası her ne kadar kulun tercihleriyle başlasa da nihai hüküm Allah’ın iradesine bağlıdır. “Allah bir topluluk için kötülük diledi mi onun geri çevrilmesine imkân yoktur.” beyanı; İlahi adaletin tecelli ettiği son merhaleye işaret eder. Bu noktaya gelinceye kadar toplum defalarca resûller ve çeşitli imtihanlarla uyarılmış, mühlet verilmiş ve ıslah kapısı açık tutulmuştur. Ancak bozulma kalıcı hâle gelip zulüm kurumsallaştığında, hakka karşı inat ve i’rad bilinçli bir tercihe dönüştüğünde artık İlahi hüküm devreye girer. Nitekim Abdullah ibni Abbâs (ra) ayet hakkında şöyle der:

“Krallar kendileri için muhafızlar edinirler; önlerinden, arkalarından, sağlarından ve sollarından onları korurlar; öldürülmemeleri için nöbet tutarlar. Fakat Allah Teâlâ’nın şu sözünü işitmedin mi? ‘Allah bir kavim hakkında bir kötülük murad etti mi, artık onu geri çevirecek yoktur.’ Yani Allah bir kötülük dilediğinde, muhafızlar ona hiçbir fayda sağlayamaz.”[15]

Bu beyan, hakikati berraklaştırır: İlahi koruma kalktığında beşerî korumalar anlamını yitirir. Allah’ın himayesinden çıkan bir toplumu ne askerî güç ne siyasal ittifak ne de maddî imkân ayakta tutabilir. Tağyir sünneti bize şunu öğretir: Islah kapısı açıkken dönüş rahmettir; fakat İlahi hüküm kesinleştiğinde artık geri dönüş yoktur.

Ayetin devamındaki “Onların Allah’tan başka bir velisi yoktur.” beyanı, insanların sıkça düştüğü bir yanılgıyı ortaya koyar. İlahi uyarılar geldiğinde çoğu kimse Allah’a yönelmek yerine başka dayanaklara sarılır. Kimi krallarına ve ordularına güvenir, kimi Semûd kavmi gibi kayaları oyarak yaptıkları saraylara ve yüksek yapılara dayanır; bugün ise aynı güven duygusu konfor, teknoloji ve maddî imkânlar üzerinden üretilir. Oysa tarih gösterir ki Allah’ın (cc) koruması kalktığında ne tahtlar ne surlar ne de modern imkânlar bir toplumu ayakta tutabilir. Gerçek veli ve koruyucu yalnızca Allah’tır. O’nun yardım ettiği bir toplumu hiçbir kuvvet yıkamaz, fakat O’nun himayesinden çıkan bir toplumu da hiçbir sistem kurtaramaz.

Bu sebeple tağyir sünneti bize şunu hatırlatır: Uyarılar sürerken dönüş yapmak rahmettir. Fakat insanlar güvenlerini Allah’ın (cc) yerine başka güçlere bağlayıp ısrarla yüz çevirirlerse ve İlahi hüküm kesinleşirse, artık geri dönüş kapısı kapanır. İşte bu, değişim yasasının hem ciddiyetini hem de sorumluluğunu ağırlaştıran hakikattir.

Değişim Sünnetine Dair Yanlış Bilinenler

İslam dini bölünmez bir bütündür; dolayısıyla herhangi bir mesele ele alınırken o konu hakkındaki tüm naslar birlikte değerlendirilmeli ve konu tek bir nassın ifade ettiği hükmün gölgesinde bırakılmamalıdır. Enfâl Suresi’nin 53. ve Ra’d Suresi’nin 11. ayetleri, İlahi değişim yasasının temel bir yönüne işaret eder. Bu ayetlere göre, bireyin ve toplumun iyiden kötüye ya da kötüden iyiye evrilmesi, ancak kendi nefislerinde olanı değiştirmeleriyle mümkündür. Kuşkusuz bu, değişim ve dönüşümün en hayati yönüdür; ancak tek yönü değildir. Bireysel ve toplumsal ıslahın gerçekleşmesi için bu içsel uyanışla beraber, başka dinamiklerin de varlığı zorunludur.

Bu gerçek tam olarak kavranmadığında, günümüzdeki pek çok ıslah hareketi büyük bir metodolojik hataya düşmektedir: Kapitalizmin dönüşüme dair yanıltıcı kabullerini, Kur’ân ayetleriyle meşrulaştırma riski… Kapitalist anlayış, toplumu bireylerin toplamı olarak görür ve değişimin sadece bireysel düzeyde gerçekleşeceğini iddia eder. İnsanı bir “tüketim öznesi” olarak konumlandırdığı için, onun bireyselliğine aşırı vurgu yapmak zorundadır.

Oysa İslam’da bireyin ıslahı ne kadar hayatiyse o bireyin içinde yetişeceği ve erdemlerini koruyacağı toplumsal düzen de en az o kadar önemlidir. Sadece “iyi insan” yetiştirmeye odaklanıp bu insanı kuşatan zulüm ve şirk yasalarını, ekonomik sömürüyü ve ahlaki yozlaşmayı besleyen sistemleri göz ardı etmek, Ra’d Suresi’nin 11. ayetini eksik yorumlamaktır. Gerçek bir toplumsal dönüşüm; hem bireyin kalbî ve zihnî uyanışını hem de bu uyanışı destekleyecek adil bir nizamın (sosyal, hukuki ve iktisadi çevre) eş zamanlı inşasını gerektirir. Birey, ancak ıslah edilmiş bir çevrede imani ve ahlaki değişim ve dönüşümünü gerçekleştirip devam ettirebilir. Bunu bir örnekle izah edelim:

“Bir genç erkek ve de bir genç kız varsayalım. Flört hayatı yaşarlarken birilerinin İslâm’ın hükümlerini onlara hatırlatması üzerine nefislerinde büyük bir değişim gerçekleştirerek haram olan flört fiilini ânında terk ederler. Her şeyin İslami olması düşüncesi, bu iki genci meşru birliktelik yolu olan evliliğe sevk eder. Henüz yaşları 18 olmamış olan bu iki genç, ‘Allah’ın emri peygamberin kavliyle’ yani şeriatın ön gördüğü bir keyfiyette evlilik gerçekleştirirler. Her ne kadar bu iki genç ferdî değişim gerçekleştirmiş, olabildiğince İslam’ın hükümlerine göre yaşamaya çalışıyor olsalar da üzerlerine tatbik edilen toplumsal faktörlerden olan ‘nizam’, onların bu evliliğine müsaade etmemiş ve dahası genci hapse mahkûm etmiştir. İşte bu sahici örnek; toplumun sadece fertlerden meydana gelmediğinin, ferdî değişimin toplumsal değişim için tek başına yeterli olmadığının en büyük ispatıdır.”[16]

Yukarıdaki örnekte de görüldüğü üzere birey kendi nefsini ıslah etmek, dürüst ve erdemli bir hayat sürmek istese dahi, içinde bulunduğu toplumsal düzen ve mevcut yasalar bu çabayla çatıştığında süreç akamete uğrayacaktır. Hatta daha trajik olanı; birey, sadece doğru olanı yapma ve ıslah olma çabası nedeniyle sistem tarafından dışlanacak veya bizzat bu erdemli tavrı yüzünden cezalandırılacaktır.

Değişim yasasına dair bir diğer büyük yanılgı, bu sünneti Allah’ın iradesinden bağımsız düşünmektir. Bazıları, ayette zikredilen değişimi yalnızca insan iradesine bağlar; sanki kul ister, planlar ve uygularsa sonuç da zorunlu olarak gerçekleşirmiş gibi bir anlayış geliştirir. Oysa bu, sünnetullah’ı yanlış okumaktır. İnsan diler; fakat onun dilemesi dahi Allah’ın dilemesine bağlıdır. Toplumlar ıslahı ister; fakat o isteği kalplerine yerleştiren de o süreci bereketlendiren de Allah’tır. Şayet değişim yasası Allah’ın iradesinden koparılırsa, ortaya tehlikeli bir anlam çıkar: Sanki yasalar Allah’ın (cc) üstünde işliyormuş gibi… Hâlbuki sünnetullah, Allah’ın iradesinin bir tecellisidir; O’ndan bağımsız bir mekanizma değildir. Islah kapısı açıldığında bu, İlahi bir rahmettir. Kapı kapandığında da bu, İlahi bir hükmün sonucudur.

Ne yazık ki birçok insan değişim yasasını eksik anladığı için Allah’tan çok kendi iradesine, planına ve çabasına güvenir. Yardım geciktiğinde veya netice beklediği gibi olmadığında ise ya yasada bir problem arar ya da ümitsizliğe düşer. Oysa değişimde insanın iradesi ve gayreti ne kadar önemliyse Allah’ın rahmetine güvenmek, O’na (cc) tevekkül etmek ve O’ndan yardım istemek de o kadar önemlidir. Aksi hâlde değişim iradesi kişiyi ıslaha değil, kibre sürükler. İnsan, “Ben yaptım, ben başardım.” demeye başladığında, en tehlikeli kapı aralanmış olur. Çünkü çöküşün başlangıcı çoğu zaman zayıflık değil, kibirdir. Tağyir sünnetini doğru anlamak; hem sorumluluğu üstlenmek hem de neticeyi Allah’a bağlamak demektir. Islah için çaba göstermek kulun görevi, o çabayı bereketlendirmek ise Allah’ın lütfudur.

Sıkça düşülen bir diğer hata ise toplumsal dönüşüm için sadece bireysel ıslahın yeterli olduğunu sanmaktır. Kişinin namaz kılması, oruç tutması veya kılık kıyafetine özen göstermesi gibi bireysel dindarlık çabaları, toplumda köklü bir değişim gerçekleştirmek için tek başına yeterli değildir. Çünkü bireyin ıslahı toplumu olumlu yönde etkilese de toplumdaki günah ve yozlaşmalar da bireyin hayatını aynı ölçüde kuşatır. Kötülükte ısrar edenlerin isyanı İlahi bir cezaya sebep olduğunda, bu musibet sadece o işi yapanlarla sınırlı kalmaz; sessiz kalanlarla birlikte toplumun tamamını etkiler.

Kurtubî (rh) şöyle der:

“Allah bu ayette bildiriyor ki; bir toplumda değişim meydana gelmedikçe (bu değişim bizzat kendilerinden, onları yönetenlerden veya kendileriyle bağı olan birilerinden kaynaklanabilir) Allah durumlarını değiştirmez. Tıpkı Uhud Günü’nde okçuların kendi durumlarını (mevzilerini) değiştirmeleri sebebiyle, Allah’ın oradaki Müslimlerin hâlini değiştirmesi gibi… Ayetin manası şudur: Birine bir ceza gelmesi için mutlaka kendi günahının olması şart değildir; bazen başkalarının günahı sebebiyle de musibetler inebilir. Nitekim Peygamber’e (sav), ‘İçimizde salihler olduğu halde helak olur muyuz?’ diye sorulunca, ‘Evet, kötülük/fuhşiyat çoğaldığı zaman.’ buyurmuştur.”[17]

Bireyin sadece kendi nefsini ıslah etmesi, toplumdaki zulüm ve haksızlıklara karşı sessiz kalmasını meşrulaştırmaz. Bir toplumda kötülük yayıldığında, içindeki salih insanlar buna karşı bir “değiştirme çabası” (emr-i bi’l ma’ruf) göstermezlerse, gelecek olan bela veya toplumsal yıkım sadece kötüleri değil, herkesi kapsar:

“Sizin içinizden (insanları) hayra çağıran, iyiliği emreden ve kötülükten alıkoyan bir topluluk olsun. Onlar, kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.”[18]

“Yalnızca sizden zalimlerin başına gelmekle kalmayacak, (suçlu suçsuz herkesi kuşatacak o dehşetli) fitneden sakının. Bilin ki Allah, cezası çetin olandır.”[19]

Ayette zikredilen tüm toplumu kuşatıp helak edecek fitne için İbni Abbâs (ra) der ki:

“Allah, müminlere, kötülüğün (münkerin) kendi aralarında yerleşip yer etmesine/kökleşmesine asla rıza göstermemelerini emretmiştir. Aksi takdirde (kötülüğe seyirci kalırlarsa), Allah azabını hiçbir ayrım yapmaksızın hepsine genel kılar (herkesi o azaba dahil eder).”[20]

Allah Resûlü (sav); toplumsal bozulma karşısında sergilenen bireysel dindarlığın, toplumu genel bir helâkten ve manevi çöküşten korumaya yetmeyeceği gerçeğini şu misalle anlatır:

“Allah’ın belirlediği sınırlara (hükümlere) riayet edenler ile o sınırları çiğneyip yasakları işleyenlerin durumu, bir gemideki yolcuların durumuna benzer. Bu yolcular gemideki yerlerini belirlemek için kura çekmişler, sonuçta bir kısmı geminin üst katına, bir kısmı da alt katına yerleşmiştir. Geminin alt katında bulunanlar, su ihtiyaçlarını karşılamak istediklerinde üsttekilerin yanından geçmek zorundalardır. (Bu durumun yukarıdakileri rahatsız ettiğini düşünerek) şöyle dediler: ‘Kendi payımıza düşen alt kısımda bir delik açsak da yukarıdakileri hiç rahatsız etmesek!’

Şayet yukarıdakiler, alttakileri bu istekleriyle baş başa bırakır (ve o deliği açmalarına göz yumarlarsa), gemidekilerin tamamı helak olur. Fakat onların ellerinden tutarak buna engel olurlarsa hem onlar kurtulur hem de gemidekilerin tamamı kurtulur.”[21]

Bu bağlamda sıkça karşılaşılan bir diğer yanılgı, bireysel ıslahı toplumun kurtuluşu için tek başına yeterli görmek ve özellikle siyasi, ekonomik ve akademik öncülerdeki bozulmayı tali bir mesele saymaktır. Oysa toplumun yönünü belirleyen bu kesimlerdeki isyan ve fısk, yalnızca şahısları ilgilendiren bir sapma değildir; topluma tayin edilen helak ecelini hızlandıran, maddî ve manevî çöküşü kurumsallaştıran bir sapmadır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurur:

“Biz bir beldeyi helak etmek istediğimizde, orada refah içinde yaşayanlara (Allah’a itaat etmelerini) emrederiz. (Onlarsa itaat etmez) orada fasıklık yaparlar. Artık (azap) hükmü onların üzerine hak olur ve orayı yerle bir ederiz.”[22]

Ayet açıkça gösterir ki bozulma yukarıda başladığında, aşağıya doğru yayılır; fesat meşrulaşır, zulüm sistemleşir. Bu sebeple yalnızca bireyin ıslahına yoğunlaşıp müstekbirlerin, mele’nin ve tağuti yapıların sapmalarını görmezden gelen her anlayış; “Bireyler düzelirse zaten salih yöneticiler seçilir.” diyerek yapısal bozulmayı küçümseyen her basiretsizlik, ağır sonuçlar doğuran bir yanılgıdır. Tağyir sünnetini doğru kavramak, ancak ilgili bütün naslar ve İlahi sünnetler birlikte değerlendirildiğinde mümkündür. Bir ayeti diğerinden kopararak, değişim yasasını parçalı bir anlayışla yorumlamak insanı eksik ve hatalı sonuçlara götürür. Böyle bir okuma, çoğu zaman korkaklık ve zaafları ilmî bir kisveye büründürmeye yarar. Kimi kimseler toplumsal sorumluluktan kaçışlarını “Bireysel ıslah yeterlidir.” söylemiyle meşrulaştırır, oysa tağyir sünneti hem ferdî hem de toplumsal sorumluluğu birlikte yükler. İç ıslahı dış sorumluluktan koparan anlayış, İlahi yasayı daraltmakla kalmaz; aynı zamanda insanı görevinden uzaklaştırır.

Bir diğer yaygın yanılgı ise bunun tam tersine savrulup bireysel dönüşümü ihmal ederek yalnızca toplumsal değişime odaklanmaktır. Kimi anlayışlar, köklü ıslahın ancak ani bir devrimle, bir darbe yahut dışsal bir müdahaleyle gerçekleşeceğini zanneder. Oysa tağyir sünneti bize gösterir ki kalpler değişmeden düzenler kalıcı biçimde değişmez. İç inşa olmadan dış inşa ayakta durmaz. Değişim konusunda en sahih rehberlerimiz olan peygamberler ne ferdin içsel ıslahını küçümsemişler ne de yalnızca bireysel dindarlıkla yetinmişlerdir. Onların metodunda tevhid ile başlayan uyanış, önce kalpleri arındırmış; ardından bu arınma adım adım toplumsal bir nizama dönüşmüştür. Nefsî terbiye ile İslami düzen birbirinden kopuk iki alan değil, aynı inşanın iki yüzüdür.

Allah Resûlü (sav) fertleri tek tek eğitmekle yetinmemiş, o fertlerin taşıyacağı bir İslâm düzenini kurmak için de kesintisiz bir arayış içinde olmuştur. Mekke’de kalpleri inşa ederken aynı zamanda bu imanın hayat bulacağı bir yurt aramış; daralan şartlara rağmen daveti yalnız vicdanlara değil, toplumsal bir zemine de taşımayı hedeflemiştir. Nihayet Medine ehliyle kurulan o sağlam bağ, bu uzun inşanın meyvesi olmuştur. Akabe’de verilen sözler ve ardından gerçekleşen hicret, sadece coğrafi bir değişim değil; imanla arınmış bir kadronun adil bir toplum kurma iradesinin ilanıdır. Medine’yi inşa edenler, Mekke’de yıllarca ilmek ilmek yetiştirilen; işkencelerle sınanmış, arınmış ve en büyük fedakârlık olan hicreti göze almış o muhacirlerdi. Onlara kapılarını açan Medineli müminler ise Mus’ab ibni Umeyr’in (ra) sabırla yürüttüğü davetin ürünleriydi. İşte tağyir sünneti burada berraklaşır: Kalpte başlayan değişim, salih bir kadro üretir; salih kadro ise adil bir düzenin temelini atar. Ne yalnız birey yeterlidir ne de yalnız düzen; ikisi birlikte inşa edilmedikçe kalıcı bir diriliş mümkün değildir.

Son söz niyetine yazımızı şu dua ile bitirelim:

Rabbimiz bizleri, hidayetiyle ıslah olanlardan; ıslahı yalnız kendisiyle sınırlamayıp hayra vesile olanlardan ve O’nun razı olacağı bireysel ve toplumsal ıslahın hâkim olacağı bir şer’i düzenin inşasında pay sahibi olan kullarından eylesin. Allahumme âmin.

[1] 8/Enfâl, 53

[2] 13/Ra’d, 11

[3] Mevsûatu’t Tefsîri’l Me’sûr, 12/58, 38805 No.lu rivayet

[4] Mevsûatu’t Tefsîri’l Me’sûr, 12/58, 38807 No.lu rivayet

[5] İ’râbu’l Kur’ân li’n Nehhâs, 2/221

[6] 8/Enfâl, 9

[7] Es-Sunenu’l İlâhiyye, Ahmed Seyyid, s. 31-32

[8] Ayette geçen “ما” edatını âlimler iki şekilde irap etmişlerdir. Bazı âlimler “ما” edatına ma-i mevsule demişlerdir. Bu durumda “O şey ki’ anlamına gelir ve peşinden gelen “bi kavmin/بِقَوْمٍ” ifadesi onun sılası (açıklayıcısı) olur. İkincisi ise ma-i mevsufe olmasıdır. Bu durumda da yukarda yaptığımız açıklama geçerli olur. (İki farklı değerlendirme için bk. Hedâiku’r Revhi ve’r Reyhân, 14/197, Ra’d Suresi 11. ayetin tefsiri)

[9] 8/Enfâl, 53

[10] bk. 13/Ra’d, 11

[11] bk. Et-Tefsîru’l Muharrer, 12/57

[12] Ed-Dâu ve’d Devâ’, Dâru Atââti’l İlm, s. 180

[13] 8/Enfâl, 53-54

[14] 13/Ra’d, 11

[15] Mevsûatu’t Tefsîri’l Me’sûr, 12/60, 38814 No.lu rivayet

[16] Fertlerin Değişimi ile Toplum Değişir mi? Abdullah İmamoğlu (https://kokludegisimdergisi.com/index.php?p)

[17] Tefsîru’l Kurtubî, Dâru’l Kutubi’l Mısriyye, 9/294

[18] 3/Âl-i İmrân, 104

[19] 8/Enfâl, 25

[20] Mevsûatu’t Tefsîri’l Me’sûr, 10/14, 30560 No.lu rivayet

[21] Buhari, 2493

[22] 17/İsrâ, 16